DİNİ YAŞAMAK MI, RİTÜELLERİ SATIN ALMAK MI?
Bazen insanın zihnine takılan bir mesele, aradan yıllar geçse de hafızasından silinmez. Çünkü bazı olaylar yalnızca yaşandığı günün hatırası olarak kalmaz; toplumun din anlayışını, alışkanlıklarını ve zamanla normalleştirdiği yanlışları sorgulamamıza vesile olur. Benim de din adına yapılan bazı uygulamalarla ilgili yıllardır zihnimi meşgul eden düşüncelerim, yaşadığım üç ayrı hatırayla daha da belirginleşti.
Erzincan'ın dondurucu kış gecelerinde başlayan bir hatıra... Gece ilerlemiş. Erzincan'ın ayazı yüzümü bıçak gibi kesiyor. Yerler donmuş, karın üzerinde yürürken ayaklarımın altında takır takır sesler yükseliyor. Kızılay Camisi'nin müştemilatında bulunan sınıfa doğru ilerliyorum. Sokak lambalarının sarı ışıkları karla kaplı zemine vuruyor, her direğin çevresini bembeyaz bir aydınlığa dönüştürüyor. Lambaların etrafında uçuşan küçücük kar taneleri, yaz gecelerinde ışığın çevresinde kanat çırpan kelebekleri andırıyor. Bir yanda sessizliğe gömülmüş kış gecesi, diğer yanda insanın yüzünü kavuran dondurucu bir ayaz... Evimden hayli uzakta bulunan bu yere, bütün bu zorluklara rağmen Arapça dersi vermek için geliyorum.
Erzincan Müftülüğü ile İmam Hatip Lisesi arasında yapılan bir anlaşma çerçevesinde, İmam Hatip mezunu olmayan imamlar için bir hazırlık kursu düzenlenmişti. Bu arkadaşların dışarıdan bitirme sınavlarına hazırlanabilmeleri amacıyla eksik dersleri okutuluyordu. Arapça dersleri de bana verilmişti. Sınıf ağzına kadar doluydu. Kalabalık, kışın soğuğuna karşı içeride güzel bir sıcaklık oluşturuyordu. Her akşam derslerimizi yapıyor, ben de elimden geldiğince onlara yardımcı olmaya çalışıyordum.
Bir akşam, dersin akışını biraz değiştirerek dinî hayatımızda yer etmiş bazı alışkanlıklar üzerine konuşmak istedim. Konuyu incitmeden, kimseyi rencide etmeden açmaya çalıştım:
"Arkadaşlar, bir meseleyi sizlerle paylaşmak istiyorum. Toplumumuzda para karşılığında okunan mevlitler, tevhidler var. Bunlar güzel niyetlerle yapılan, insanları bir araya getiren uygulamalar olabilir. Fakat bazen toplumda yanlış bir din algısının oluşmasına da sebep oluyor. Acaba bu toplantılarda yalnızca mevlit ve tevhid okumak yerine Kur'an-ı Kerim'den ayetler okusak, anlamları üzerinde dursak, insanlara dinimizin gerçek emirlerini ve sorumluluklarını hatırlatsak daha faydalı olmaz mı? Böylece bu güzel buluşmaları daha anlamlı, daha öğretici bir hâle getiremez miyiz?"
Henüz sözümü tamamlamamıştım ki sınıfta bir anda uğultu yükseldi. Ardından itirazlar, yüksek sesler ve birbirinin sözünü kesen konuşmalar başladı.
"Hocam, siz ne diyorsunuz?"
"Biz maaşımızla zor geçiniyoruz!"
"Şu mevlitlerden aldığımız üç kuruş var, ona da siz mi göz diktiniz?"
"Millet istiyor, biz de okuyoruz. Demek ki bir ihtiyaç var. Biz de bu ihtiyacı karşılıyoruz. Bunun neresi yanlış?"
Bir anda kendimi hiç beklemediğim bir tartışmanın ortasında bulmuştum. Ben dinî uygulamaların daha faydalı bir içeriğe kavuşturulmasını teklif ettiğimi düşünürken, onlar bunu kazançlarına yöneltilmiş bir müdahale olarak algılamışlardı. O gün anladım ki bazı meseleleri konuşmak, anlatmak istediğiniz kadar kolay olmuyor. Bu konuda onlara yaptığım ilk ve son nasihat de o oldu.
Yıllar sonra Samsun'da karşıma çıkan başka bir manzara... Erzincan depremi sonrasında Samsun'a yerleşen, Erzincan'dan tanıdığım bir eczacı hanım beni evine davet etti. Çiftlik Caddesi'ndeki apartmanın beşinci katında oturuyordu. Eşi de diş hekimiydi. Depremin yıl dönümü münasebetiyle dinî bir toplantı düzenleyeceğini, komşularını davet ettiğini ve benim de mutlaka katılmamı istediğini söyledi. Aynı felaketin ardından aynı kaderi paylaşmış insanlardık. Onu kıramadım.
Yanımda bir arkadaşımla birlikte davete gittim. Salonda toplanan hanımların bir kısmı oldukça şık ve açık kıyafetlerle gelmiş, dinî toplantı sebebiyle başlarına gelişigüzel örtüler almışlardı. Benden mevlit okumamı istediler. Böyle bir alışkanlığım olmadığını söyledim. Ancak madem bir araya gelmiştik, Kur'an-ı Kerim'den bir sayfa açıp ayetleri okuyabileceğimizi, ardından anlamları üzerinde konuşabileceğimizi teklif ettim.
Şaşırtıcı biçimde memnuniyetle kabul ettiler. Kur'an-ı Kerim'i açtık, ayetleri okuduk, anlamları üzerinde durduk. Sonunda depremde hayatını kaybedenlerin ve orada bulunanların geçmişlerinin ruhlarına bağışladık. Böylece alışılmış mevlit toplantılarından farklı, oldukça anlamlı bir buluşma gerçekleşmişti.
O gün yine kendi kendime düşündüm: Acaba Süleyman Çelebi Hazretleri, kaleme aldığı o muhteşem Mevlid-i Şerif'in yıllar sonra böylesine büyük bir ticari faaliyetin parçası hâline getirileceğini bilseydi ne düşünürdü? Gönül dünyasından süzülerek yazdığı bu güzel eserin bir kazanç kapısına dönüştürülmesine nasıl bakardı?
Fakat asıl unutamadığım manzara, Samsun Asri Mezarlığı'nda karşıma çıktı... Bir bayram arifesinde rahmetli dedemin kabrini ziyaret etmek üzere mezarlığa gitmiştim. Giriş kapısından itibaren sağlı sollu iki sıra hâlinde insanlar dizilmişti. Çoğunluğu yaşlı, aralarında gençlerin de bulunduğu bu insanlar, koltuklarının altında Kur'an-ı Kerim taşıyor, gelip geçenlere sesleniyorlardı:
"Hazır Yasin! Hazır Yasin! Okuyucu ister misiniz?"
Mezarlık kapısında adeta bir alışveriş düzeni kurulmuştu. Tam bu sırada gözüm on beş yaşlarında, pırıl pırıl yüzlü bir çocuğa takıldı. Başında takke, koltuğunun altında Kur'an-ı Kerim, o da diğerleri gibi müşteri bekliyordu.
Yanına yaklaştım.
"Oğlum, sen öğrenci misin?"
"Evet amca."
"Peki burada ne yapıyorsun?"
"Amca, ben hafızım. Cebimde harçlığım yok. Belki birisi Kur'an okutmak ister diye geldim. Okuyup biraz harçlık kazanacağım."
Bir an sustum. Bir tarafta Kur'an-ı Kerim'i ezberlemiş küçücük bir hafız, diğer tarafta bayram arifesinde mezarlık kapısında Kur'an okuyacak müşteri bekleyen bir çocuk... Bu manzara içimi burkmuştu.
Onu biraz kenara çektim. Kur'an-ı Kerim'in bir ticaret malı gibi görülmesinin doğru olmadığını, mezar ziyaretine gelen insanların yakınları için kendilerinin de Kur'an okuyabileceklerini anlattım. Dinî değerlerin para karşılığında sunulmasının toplumda yanlış bir anlayış oluşturabileceğini, harçlığını başka bir yoldan kazanmasının daha güzel olacağını söyledim. Sonra öğretmen olduğumu ifade ettim. Çocuk mahcup bir şekilde başını öne eğdi, Kur'an-ı Kerim'i koltuğunun altına koydu ve sessizce mezarlıktan ayrıldı. Belki de o an yaşadığı mahcubiyet, yanlış bir alışkanlığın içine nasıl sürüklendiğini kendisinin de ilk defa düşünmesine vesile olmuştu. Onun bu hâli uzun süre gözümün önünden gitmedi.
Aslında benim itirazım ne Kur'an okunmasına ne Mevlid-i Şerif'e ne de ölmüşlerimizi hayırla anmamıza... Bunların hepsi samimiyetle yapıldığında kıymetli davranışlardır. Benim itirazım, bu güzel değerlerin ticari bir alışverişe dönüştürülmesine ve dinin gerçek sorumluluklarının yerine geçebilecek araçlar gibi sunulmasınadır.
Çünkü toplumda tehlikeli bir din algısı oluşabiliyor: İnsan, dinin kendisinden istediği sorumlulukları yerine getirmiyor; fakat bir mevlit okutmakla, bir tevhid yaptırmakla, bir Yasin-i Şerif okutturmakla sanki dinî borcunu ödemiş, vicdanını rahatlatmış gibi hissedebiliyor. Oysa hiç kimse kulluk sorumluluğunu başkasına para vererek devredemez. Bir mevlit okutmak namaz kılma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bir başkasına Kur'an okutmak, insanın kendi hayatını Kur'an'ın emirlerine göre düzenlemesinin yerini tutmaz. Kul hakkından kaçınmanın, dürüst yaşamanın, haramdan uzak durmanın ve Allah'a karşı kulluk vazifesini yerine getirmenin bedeli ödenerek kapatılabilecek bir karşılığı yoktur.
Belki de asıl yapmamız gereken, bu toplantıları ortadan kaldırmak değil, onların içeriğini ve toplumdaki anlamını yeniden düşünmektir. Mevlit okunacaksa Süleyman Çelebi'nin o güzel eserinin yanında Kur'an ayetleri okunmalı, anlamları üzerinde durulmalı, insanlara dinimizin ahlaki ve sosyal sorumlulukları anlatılmalıdır. Böylece bir araya gelmenin manevi atmosferi, insanların hayatına dokunan bir irşat fırsatına dönüşebilir. Güzel bir gelenek, dinin özünden uzaklaşmak yerine onun güzelliklerini anlatmaya vesile olabilir.
Unutmayalım ki din, yalnızca belirli günlerde yapılan merasimlerden, mezarlık kapılarında okunan surelerden ve belli zamanlarda tekrarlanan ritüellerden ibaret değildir. Din, insanın hayatının tamamına yön veren bir kulluk bilincidir. Allah'ın huzurunda eğilen başın kul hakkına uzanmaması, Kur'an okuyan dilin yalan söylememesi, Allah'ı anan gönlün insanlara merhametle yaklaşmasıdır.
Öyleyse kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: Biz dini gerçekten yaşamaya mı çalışıyoruz, yoksa din adına oluşturduğumuz bazı alışkanlıkları yerine getirerek yaşamadığımız bir dinin sorumluluğundan kurtulmaya mı çalışıyoruz?
Çünkü din, birkaç merasimle tamamlanacak bir alışkanlık değil; ömür boyunca taşınması gereken bir kulluk sorumluluğudur. Hakikat, satın alınan bir hizmet değil, yaşanması gereken bir emanettir.
08.11.2026 Atakum. Samsun.5