İstişarenin Önemi:
Kur’an, Sünnet, Fıkıh ve İcmâ Işığında İstişare
İstişare, İslâm'da yalnızca bir yönetim tekniği değil, iman, ahlâk ve toplumsal düzenin ayrılmaz bir parçasıdır. Şûrâ, meşveret ve istişare kavramları, bireysel kararlardan devlet idaresine, aile hayatından ilmî ictihada kadar geniş bir alanı kuşatır. Kur’ân-ı Kerîm bu prensibi müminlerin temel vasıfları arasında zikreder. Sünnet onu fiilî olarak tatbik eder. Fıkıh ise hükmünü, sınırlarını ve bağlayıcılığını tartışır. İcmâ da çoğu zaman istişarenin olgunlaşmış hâlidir.
Mealen “danışmak, görüş almak, işin içyüzünü ortaya çıkarmak” manasına gelen istişare, bir meselede ehil kimselerle görüş alışverişinde bulunup en isabetli karara ulaşma metodudur. Tıpkı arının çeşitli çiçeklerden öz toplayıp bal yapması gibi, farklı görüşlerden doğruya yaklaşma sürecidir. İslâmî ıstılahta ise nas'sın sarih olmadığı veya tatbikinin ictihada bırakıldığı hususlarda, ilim, tecrübe ve takva sahibi kimselerle müzakere etmektir.
Kur’ân-ı Kerîm’de istişareyle ilgili üç temel âyet öne çıkar.
Âl-i İmrân 159. âyet doğrudan Resûlullah’a (s.a.v.) hitap eder: “Sen onlara sırf Allah’ın lütfettiği merhamet sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalpli olsaydın etrafından dağılır giderlerdi. Onları affet, bağışlanmalarını dile, iş hakkında onlarla istişare et. Karar verdikten sonra da Allah’a tevekkül et.” Bu âyet, Uhud tecrübesinin ardından nâzil olmuş; Peygamberlik mertebesindeki bir zâta bile danışmayı emretmiştir.
Emir, yalnızca gönül almak için değil, isabetli karar ve ümmetin terbiyesi içindir.
Şûarâ 38. âyet müminlerin vasfını bildirir: “Onlar Rablerinin davetine icabet ederler, namazı kılarlar, işleri aralarında şûrâ iledir.”
Âyet, iman, namaz ve infak gibi temel ibadetlerle yan yana zikredilerek istişareyi mü'min kimliğinin ayrılmaz parçası haline getirir.
Bakara 233. âyeti aile içi istişareye işaret eder: Anne-baba, çocuğu sütten kesme hususunda karşılıklı danışıp anlaşırlarsa günah yoktur. Böylece istişare, kamu işlerinden ev içine kadar uzanır.
Bu âyetler birlikte okunduğunda istişare, hem bireysel tevazu hem de toplumsal maslahatın korunması olarak görünür.
Sünnette İstişare
Hz. Peygamber (s.a.v.), vahiy gelen konularda istişareye ihtiyaç duymazdı. Ancak vahyin sarih hüküm getirmediği savaş, idare, toplumsal düzen ve hatta bazı kişisel meselelerde ashabıyla sürekli istişare ederdi.
Ebû Hüreyre (r.a.) şöyle demiştir: “Resûlullah’tan daha çok ashâbıyla istişare eden bir kimse görmedim.” (Tirmizî, Cihâd, 34)
Bedir’de Ensar’la, Uhud’da şehrin dışında savaşma görüşünü kabul etmiş, Hendek’te Selmân-ı Fârisî’nin hendek kazma teklifini benimsemiş, Hudeybiye’de ve İfk hadisesinde ashabın görüşüne başvurmuştur. Bu uygulamalar, Hz. Peygamberin istişareye “muhtaç” olmadığını, ümmete örnek olmak ve kalpleri birleştirmek için yaptığını gösterir.
Hadislerde istişare rahmet olarak takdim edilir.
"Allah ve Rasûlü istişareye muhtaç değildir. Ancak Allah bunu ümmetime rahmet kılmıştır. Kim istişare ederse hayırdan mahrum kalmaz; kim terk ederse hatadan kurtulmaz.”
Bir başka rivayette “İstişare eden pişman olmaz” buyurulur. Ayrıca “İstişare edilen kişi emin kişidir” uyarısı, danışılan kimsenin güvenilir, ehil ve samimi olması gerektiğini vurgular.
Fıkhen Hükmü
Fakihler istişarenin hükmü konusunda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. İnam-ı Şâfiî’nin ilk yaklaşımı nedb (müstehap) yönündedir. Ancak sonraki Şâfiî fakihleri ve birçok âlim, Âl-i İmrân 159. âyetindeki emri vücûba hamletmiştir. İbn Atıyye ve Kurtubî gibi müfessirler, özellikle yöneticiler için istişareyi şeriatın temel kaidelerinden saymış, ilim ve takva ehliyle danışmayan idarecinin azledilmesi gerektiğini söylemişlerdir. İbn Teymiyye de idarecilerin istişareden muaf tutulamayacağını belirtir.
Nas'sın sarih olduğu konularda istişare yapılmaz, itaat edilir.
Nas'sın olmadığı veya tatbikinin ictihada kaldığı kamu işlerinde (cihad, idare, maliye, yeni meseleler) istişare vacip veya vacibe yakındır.
Bireysel ve ailevî işlerde sünnettir.
İstişare edilen kimsenin akıllı, tecrübeli, ehil, takva sahibi ve güvenilir olması şarttır. Cahille, kendini beğenmişle, hainle istişare etmek yasaktır. Kararın bağlayıcılığı konusunda ise görüşler ayrılır: Bir kısım âlim nihai kararın idareciye ait olduğunu (âyetteki “azmettin mi tevekkül et” ifadesine dayanarak), diğerleri ise şûra kararının bağlayıcı olması gerektiğini savunur. Aksi halde emrin anlamı zayıflar.
İcmâ, çoğu zaman istişarenin en üst mertebesidir. Sahabe döneminde nass bulunmayan meselelerde âlim sahabilerin toplanıp istişare etmesi, icmânın pratik temelini oluşturmuştur. Hz. Ali’nin rivayet ettiği hadiste Resûlullah (s.a.v.), “Kur’ân’da ve sünnette hüküm bulunmayan hususta âlim müminleri toplayın, aranızda istişare edin, tek kişinin görüşüne göre hüküm vermeyin” buyurmuştur.
Hulefâ-i Râşidîn bu usulü kurumlaştırmıştır.
Hz. Ebû Bekir Kur’ân’ın cem’i ve irtidat savaşları gibi hayati meselelerde istişare etmiştir.
Hz. Ömer, Muhacirûn meclisi kurmuş; Hz. Ali, Osman, Zübeyr, Talha ve Abdurrahman b. Avf gibi sahabilerle sürekli müşavere halinde olmuştur. Hicrî takvimin de istişarenin ürünüdür.
İstişare, kibrin zıddı, tevazunun ve ortak aklın ifadesidir. Kur’ân onu müminlerin vasfı, Sünnet onu peygamberî bir ahlâk, fıkıh onu maslahatı koruyan bir usul, icmâ ise onun en olgun halini kabul eder. Günümüzde bireysel kararlardan kurumsal yönetime, aileden ilmî çalışmalara kadar her alanda bu prensibin ihmal edilmesi, hem isabetsiz kararlara hem de toplumsal parçalanmaya yol açar. İstişare eden pişman olmaz; istişareyi terk eden ise hatadan emin olamaz. Asıl olan, nas'sa bağlı kalarak, ehil kimselerle samimi bir şekilde danışmak ve karar verdikten sonra tevekkül etmektir.
İstişare fiilî bir eylemi ifade eder: “Danışmak, görüş sormak.” Bireysel veya sınırlı sayıda kişiyle yapılan danışmayı da kapsar. Âl-i İmrân 159. âyetteki “onlarla istişare et” (şâvirhum) emri bu kullanıma örnektir. Burada muhatap, karar verme yetkisi bulunan kişidir; o, başkalarının görüşünden yararlanır.
Şûrâ ise hem “danışma” hem de “danışma meclisi / müşavere heyeti” anlamındadır. Toplanıp görüş alışverişinde bulunan cemaate de şûrâ denir. Şûarâ 38. âyetteki “işleri aralarında şûrâ iledir” (emruhum şûrâ beynehum) ifadesi, işlerin bireylerin tek başına değil, karşılıklı ve kolektif danışma ile yürütülmesini vurgular. Bu yüzden şûrâ daha kurumsal, toplumsal ve idarî bir karaktere sahiptir.
Kur’ân’da iki temel âyet kavramların vurgusunu ayırır:
Âl-i İmrân 159: Peygamber’e (s.a.v.) hitaben “iş hususunda onlarla istişare et” buyurulur. Burada istişare, yetkili kişinin danışmasıdır. Karar verdikten sonra tevekkül emredilir; nihai azim (kararlılık) peygamberdedir.
Şûarâ 38: Müminlerin vasfı olarak “işleri aralarında şûrâ iledir” denir.
Burada vurgu, toplumun kendi işlerini karşılıklı danışarak yürütmesidir.
Bakara 233. âyet aile içi danışma ise daha çok istişare karakterindedir.
İstişare daha geneldir. Kişisel kararlarda, aile işlerinde ve yöneticinin danışmanlarına başvurmasında kullanılır. Bireysel istişarede alınan görüş bağlayıcı olmayabilir; danışan, uygun gördüğünü seçebilir.
Şûrâ ise özellikle kamu işlerinde, devlet idaresinde ve ümmeti ilgilendiren meselelerde kurumlaşmış danışmayı ifade eder. Birçok âlime göre (İbn Atıyye, Kurtubî vb.) yöneticilerin ehil kimselerle şûrâ yapması vacibe yakındır.
Şûrâ meclisinde alınan kararların bağlayıcılığı konusu tartışmalıdır; bir kısım âlim nihai kararın imama/idareciye ait olduğunu, diğerleri ise şûrâ kararının bağlayıcı olması gerektiğini savunur.
İstişare eylemdir; şûrâ ise hem o eylemin ilkesi hem de onun kurumsal biçimidir. İstişare bireyden başlar, şûrâ topluma ve yönetime yayılır. Biri olmadan diğeri eksik kalır.
Halifenin Seçimi sahabenin icmâ ve istişaresiyle şekillenmiştir.
Hz. Ebû Bekir: Sakîfe-i Benî Sâide’de Ensar ile Muhacirûn arasında yapılan istişare sonunda seçilmiştir. Biat, önce özel (has), sonra genel (âmme) olarak gerçekleşmiştir. Bu, ümmetin işinin aralarında şûrâ ile yürütülmesinin ilk büyük örneğidir.
Hz. Ömer: Hz. Ebû Bekir tarafından vasiyet edilmiş, ardından ashabın biatıyla tasdik edilmiştir. Vasiyet, tek başına yeterli görülmemiş; ümmetin rızası aranmıştır.
Hz. Osman: Hz. Ömer, vefatından önce altı kişilik bir şûrâ heyeti (Osmân, Ali, Abdurrahman b. Avf, Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Zübeyr, Talha) tayin etmiş, heyet kendi içinde istişare ederek Osmân’ı seçmiştir.
Hz. Ali: Osmân’ın şehadetinden sonra Medine’deki sahabenin biatıyla halife olmuştur.
Ortak nokta şudur: Halife, nas'sla tayin edilmez; ehl-i hall ve akdin (söz sahibi sahabilerin) istişaresi ve ümmetin biatıyla belirlenir.
Biat, rıza ve şûrâ meşruiyetin kaynağıdır.
Halife, ümmetin vekili konumundadır; maslahata aykırı tasarrufta bulunursa tenkit edilir (Hz. Ömer’in açık denetimi bunun örneğidir).
Merkezî yetki güçlüdür; fakat istişare ile sınırlandırılmıştır.
İdare, fetihlerle genişleyen coğrafyaya göre tedricen kurumsallaşmıştır.
Sahabe dönemi yönetimi, idealize edilmiş bir model değil; nass, sünnet ve ashabın ictihadıyla şekillenmiş tarihî bir tecrübedir. Bu yüzden fıkıh ve siyaset düşüncesinde Hulefâ-i Râşidîn dönemi, şûrâ ve adalet açısından ölçü kabul edilir.
İstişare, hem aile kurumu, hem de devlet idaresinin vazgilmez bir metodudur. İstişarenin Ayet ve Hadislerle emredilmesi bunun açık misalidir.
Vesselam