Bilindiği üzere “hat sanatı” İslam yazı sanatıdır. Bu sanat ile uğraşan kişilerse hattat olarak adlandırılır. “Hüsn-i hat” ya da “hüsn-ü hat”, Türkçe “güzel yazı” manasına gelmektedir. Kağıt, taş, ahşap, kumaş vb. farklı malzemeler üzerinde karşımıza çıkabilir.
Arap harfleri ile meydana getirilen yazının kaligrafik ve estetik bir hüviyet kazanması, kabaca 9. yüzyılda başlamıştır. XIII. yüzyıla doğru İslami sanat geleneğinde Aklam-ı Sitte olarak adlandırılan ve Sülüs, Nesih, Reyhanî, Muhakkak, Tevkî ve Rikâ adlarıyla bilinen hat çeşitleri belli esaslara bağlanmış ve hat sanatının temel kaideleri oluşturulmuştur.
Türklerin hat sanatı ile ilgisi İslamiyet’in kabulü ile başlamıştır. Anadolu’daki en erken örnekler, Selçuklu Dönemi'ne aittir. Osmanlı Türkleri ise hat sanatı konusunda büyük ilerlemeler sağlamış ve dikkat çekici örnekler ortaya koymuşlardır. “Kuran Mekke’de indi, Kahire’de okundu ve İstanbul’da yazıldı” sözü, Osmanlı Türklerinin hat sanatına verdikleri önemi ortaya koyar.
Hat sanatının Antalya yöresindeki kökleri bölgenin fethine, Türkleşmesi ve İslamlaşmasına kadar geri gider. Selçuklu Dönemi'nden günümüze ulaşmaya başlayan kimi mimari eserler üzerinde yer alan kitabeler, hat sanatına dair en erken örneklerdir.
Hat sanatı, usta-çırak ilişkisi içinde günümüze aktarılan geleneksel bir sanattır. Bir hattatın yetişmesi yıllar isteyen; sabır, azim ve gayret gerektiren uzun bir süreçtir. Sanatın kendine has bir geometrisi vardır ve bütünüyle ölçülere dayalıdır. Her yazı karakterine göre ölçü sistemi değişmektedir. Eğitim süreci içinde alfabe, harfler, harf bitişmeleri, sütur, harf karakterleri ve ölçüler; estetik bilgisi, kullanılan malzemenin yapısı ve hazırlanmasının öğretilmesinin yanı sıra bütün geleneksel sanatların yapısında bulunan alçakgönüllülük, çeşitli davranış biçimleri, edep ve ahlak da öğretilmektedir. Çırak veya öğrenci sanata “Rabbi yessir" meşkiyle başlamaktadır. Eğitim süreci, öğrencinin hocasından icazet almasıyla tamamlanmaktadır. Hattatların piri Hz.Ali’dir. (Kerrrmellahu Vech)
Bu yazımızda hat yazısı çeşitleri & türleri başlığı altında hat sanatı nedir, hat sanatı teknikleri, hat sanatı malzemeleri gibi hat sanatı ile ilgili merak edilen konulara değineceğiz. İşte hat yazısı hakkında tüm merak edilenler!
Hat sanatı nedir?
Hat sanatı teknikleri, hat yazısı çeşitleri konusuna değinmeden önce hat sanatı nedir sorusunu yanıtlamakta fayda vardır. Hat sanatı hem kelime hem de genel anlamıyla güzel yazı yazma sanatı olarak tanımlanabilir. Osmanlıdan günümüze kadar ulaşan bu sanat türü, yazı ve çizgilerle icra edilir. Hat sanatı ile uğraşan kişiye hattat denmektedir. Hat sanatını icra eden ustalar, içlerinden gelen güzellikleri, duyguları, düşünceleri kalem ve kağıt ile bir araya getirerek resmederler.
Hat sanatı malzemeleri
Hat sanatı nedir, açıkladık. Peki hat sanatı için kullanılacak malzemeler nelerdir? İşte hat sanatı malzemeleri: Makas, yazı takımı, aharlı kağıt, mürekkep, kalemtraş, kalemdan (kalem kutusu), lika (mürekkebe katılan has ipek), hokka (içine mürekkep konulan küçük kap), mühre (kağıda düzlük vermekte kullanılan camdan malzeme), celi kalem (kalın kamış ya da tahtadan yapılmış kalem).
Hat sanatı teknikleri
Hat sanatı nedir, hat sanatı malzemeleri konularının ardından asıl konumuza gelelim. Hat yazısı çeşitleri & türleri nelerdir? Bir diğer deyişle hat sanatı teknikleri hangileridir? İşte en bilinen hat yazısı çeşitleri!
Hat sanatında temel olarak altı çeşit yazı türü vardır. Bunlar Aklam-i Sitte adı altında anılır. Bunlar arasında sülüs, nesih, muhakkak, reyhani, tevki, rik'a bulunur. Bu üç gruptan sülüs, muhakkak, tevki ağız genişliği 2 mm; nesih, reyhani ve rik'a ise 1 mm civarında olan kamış kalemle yazılmaktadır.
Sülüs:
Üçte bir anlamına gelen bu yazı türü, yumuşak ve tatlı bir görünüme sahiptir. Sülüs adının, yazılan bir harfin üçte iki nispetinde düzlük, üçte bir nispetinde yuvarlaklığı haiz olmasından kaynaklandığı rivayet edilir. Bu yazı türü, özellikle kitap unvanlarının, kıt'aların ve levhaların yazılmasında kullanılmıştır.
Nesih:
Bu yazı türü Sülüs'e çok benzemektedir. Hatta Sülüs yazının küçük boyutlarda yazılmış halidir. Nesih, kelime anlamıyla bir şeyi ortadan kaldırmak anlamına gelir. Nesih yazı türü, kıvrak ve latif bir tarza sahiptir, bu nedenle Kur'an yazımında zamanla Kufi yazı terk edilmiş ve Nesih tercih edilmiştir.
Muhakkak:
Bu yazı türünde harfler, sülüse göre daha büyüktür. Çanaklı olarak tabir edilen harflerin sola uzanan tarafları daha uzundur. Dönüş noktaları köşelidir, sülüsteki gibi derin değildir. Harfleri ve kelimeleri açıktır.
Reyhani:
Bu yazı türü muhakkak yazı türünün kurallarına bağlı kalınarak yazılır. Yalnızca harfleri onunkinden daha küçüktür.
Tevki:
Bu yazı türünde birleşmeyen harfler de birbirine bağlanır. Sülüs'ün kurallarına bağlıdır, onun biraz küçük boyda olanıdır. Halife ve vezirlerin mektuplarında bu yazı türü kullanılmıştır.
Rik'a:
Bu yazı türü, divani hattındaki dikey harflerin boyutlarının biraz küçültülmesi, sadelemesi ile oluşmuştur. Tevki'nin kurallarına bağlıdır. Vakıf işlerinde, Kur'an-ı Kerim'in sonunda yer alan dua sayfalarında kullanılmıştır.
Ta'lik:
Bu yazı türü, harf şekillerinin oranlığı ve çizgilerinin musikisi ile dikkat çekmektedir. Daha çok resmi yazışmalarda ve divanlarda, edebi eserlerde kullanılmıştır.
Divani:
Ta'lik yazı türü, İran'da resmi yazışmalarda kullanılmış, 15. yüzyılda Osmanlılara gelmiş ve Divanı Humayun'daki resmi yazışmalarda kullanılmaya başlanmıştır. Bu sebeple Divani adını almıştır.
MEŞHUR HATTATLAR
Yâkût el-Musta´sımî
İbn Mukle
Seyyid Haydâr Künde-nüvis
Ahmed Sühreverdi
Abdullah Ergun
Abdullah Sayrâfî
Alİ Meşhedî
Gıyaseddin Baysungur
Abdurrahim Hârizmi
Mîr Alî Tebrîzî
Ali Herevi
Hayreddîn Mar'aşî
Esedullah Kirmân
Âdem-i Amîd
Sultân Bayezid Han
Şeyh Hamdullah
Cezzârzâde Abdullah Efendi
Yûsuf-ı Rumi
Hüseyin Cezâir
Hatice Nurseda Çökük
Niyazi Ünal
Zeynep Albayrak
Elif Maide Barut
Yahya Yaldız
Hasan Çelebi
Uğur Derman
Hüseyin Kutlu
Ali Selçuk Erkut
Ayten Tiryaki
Şerafettin Akçeşme