İlk defa Şeyh Murat Gazi tarafından 1370-1390'da bulunmuştur. Nohutun ısıtılıp bekletilmesini keşfetmiştir. Evliya Çelebi, 17. yüzyılda leblebinin İstanbul'da yaygın şekilde tüketildiğini ve bu 100 dükkân ve 400 çalışanın olduğunu belirtmektedir. Nohutun ısıtılıp bekletilmesini keşfetmiştir. Leblebi nohutun işlenmesiyle elde edilen bir kuruyemiş türüdür. Nohutun günlerce uğraşı sonucu terbiyesi ile, özel fırınlarda kavrulmasıyla elde edilir. Bu işlem şu aşamalardan geçer: Nohut 3 ayrı günde 3 kez tavlama işlemine yani ısıtılma işlemine tabi tutulur. 3. tavlamadan sonra bir alana serilerek dinlenmeye bırakılır. Bu yaklaşık 15 günlük bir süreyi kapsar. Leblebi yapılacağı günün akşamı ıslatılarak kabarması sağlanır. Ertesi gün leblebi yapılacağı tavada önce ısıtılır, sonra "mafrak" denilen aletle hafifçe bastırılarak kabuklarının çıkarılması sağlanır. Bu işlem sırasında nohutların bir kısmı ikiye bölünür. Bu ikiye ayrılanlar elekle bütünlerden ayrılır. Bölünenlere "kırık leblebi" de denir. Bunlardan daha çok leblebi unu yapmak için yararlanılır. Bütün olan leblebiler değişik şekillerde satışa sunulur. Bir kez daha kavrulma işlemine tabi tutulmaları sonrasında sarı üstüne siyah benekli görünüm kazanır. Buna "çifte kavrulmuş leblebi" denir. Taze leblebinin iki parmak arasında sıkıldığında un gibi ufalanması gerekir. 40 çeşit leblebi bulunmaktadır. Başlıca Leblebi çeşitleri, Kavrulmuş, şekerli, beyaz, çıtır, tuzlu, acılı, ballı, haşhaşlı, susamlı, çikolatalı, vanilyalı, karanfilli, soslu, kahveli, muzlu, portakal aromalı, vişne aromalı, hindistan cevizli çeşitleri İlimizin her köşesinde mağaza ve dükkanlarda satışa sunulmaktadır
Ağın Leblebisinin birkaç ayırt edici özelliği vardır.
1-Ağın Leblebisi yapılan nohutun Elazığ İli Ağın İlçe Merkezi ve köylerinde ekolojik olarak yetiştirilmesi.
1. Ağın ilçesi toprak yapısı itibari ile kireçli bir yapı özelliğine sahip olması ve diğer yörelerden farklı bölge iklimine uyum sağlamış olan ve tüylü özellik arz eden kabuğu kalın fakat, kabuk salma özelliği iyi olan nohut türünün ekolojik olarak hiçbir kimyasal ilaçlama ve gübrelemeye tabi tutulmadan doğal ortamlarda yetiştirilmesi.
2. 100 adetinin asgari 40-50 gram olması
3. Doğu Anadolu karasal ikliminin hüküm sürdüğü bir bölge olmasına rağmen, Ağın ve köyleri Keban, Atatürk ve Karakaya barajları nedeni ile Akdeniz ve karasal iklim arasında geçiş özelliğine sahip ılıman bir iklim özelliği göstermektedir. Bu iklim özelliği gösteren Ağın ve çevresinde yetişen tüylü nohut Ağın Leblebisi yapımına en uygun olanıdır.
Yapım tekniğinden kaynaklanan ayırt edici özellikler.
1- Ağın leblebisi ile diğer leblebiler arasındaki en büyük fark yapım tekniğidir.
2. Ağın yöresinde yetişen tüylü nohut kurulan ocaklarda meşe odunu küllü suyunun içerisinde haşlanmaya tabi tutulur. Diğer yörelerin leblebi üretiminde haşlanma tekniği yoktur.
3. Haşlanmış nohut Ağın yöresinde çıkarılan %87’si karbonattan oluşan bir kumda bir seferde kavrulmaya tabi tutulur. Diğer yöre leblebileri ise 3-4 kez kavrulma işi, kumsuz olarak yapılar.
4. Ağın leblebisi tek kavrulma işleminden sonra kabuğu alınır ve satışa sunulur. Diğer yöre leblebileri ise ilk kavurmadan sonra 10-15 günlük dinlendirmelerin ardından
2-3 kavurma işlemlerine tabi tutularak satışa sunulur.
5. Ağın leblebisi beyaz şeffaf poşetlerde ağzı kapalı tutulduğu sürece 6-8 ay arasında bayatlama görülmez, ilk günkü tazeliğini muhafaza eder.
Üretim
Ağın Leblebisinin Yukarı Fırat Havzasında yer alan Ağın sınırları içerisinde yetişen tüylü nohuttan, Ağın İlçesi Bademli Köyünde çıkarılan özel kumla aynı iklime sahip Yukarı Fırat Havzasındaki 6 ilçede Ağın Leblebisi adıyla aynı tekniklerle yapılabilir.
Ağın leblebisi genellikle sonbahar aylarında yapılır. Evin dışında müsait bir yerde iki ocak kurulur. Leblebi yapımı için gerekli olan; leblebi sacı, tencere, elek, kürek, telis, odun, çırpı, nohut, küllü su ve tuz hazırlanır. Külün meşe külü olması tercih edilir. Ocaklar yakıldıktan sonra ocağın birinde sacın üzerine konan kum kızdırılır. Kumun ince olması gerekir. Bunun için Bademli Köyü yakınlarındaki mağaradan çıkan kum temin edilir. Diğer ocakta ise tencerede kaynayan küllü suya nohut dökülür, üzerine tuz ilave edildikten sonra nohutun suyunu çekene kadar kaynaması beklenir. Nohut tencereyle ocaktan alınarak, o anda birinci ocakta sac üzerinde kızdırılmış olan kumun üzerine dökülür ve kum sürekli olarak kürekle nohut kızarıncaya kadar karıştırılır, bundan sonra sac ocaktan alınarak eleğin üzerine dökülür, eleğin altında kalan kum tekrar sacın üzerine alınır. Leblebi ise telis çuvallara konularak ovulur ve kabukları ayrılır. Yukarıda sıralamış olduğumuz işlemler, nohut bitinceye kadar defalarca tekrarlanır.
Coğrafi İşaret Tesciline sahip olan bu lezzet, bölgenin kendine has kireçli topraklarında ekolojik olarak yetişen "tüylü nohut" çeşidinden elde edilir ve benzersiz üretim aşamaları sayesinde diğer leblebilerden ayrılır.
Ağın Leblebisi'ni Eşsiz Kılan Nedir?
Özel Yöresel Nohut: Sadece Ağın'ın ılıman ikliminde yetişen, kalın kabuklu fakat kabuk salma özelliği iyi olan tüylü nohut kullanılır. Bu özel nohut, leblebinin kendine has tadının ve dokusunun temelini oluşturur.
Geleneksel Haşlama Tekniği: Diğer leblebilerin aksine, Ağın leblebisi kurulan ocaklarda meşe odunu küllü suyun içerisinde haşlamaya tabi tutulur. Bu haşlama işlemi, leblebiye ekstra bir lezzet ve yumuşaklık katar.
Kumda Tek Kavurma: Haşlanan nohutlar, Ağın yöresine özgü Bademli köyünden çıkarılan yüksek karbonat içeren özel bir kumda, odun ateşinde sadece bir seferde kavrulur. Bu tek kavurma tekniği, leblebinin bayatlamamasını ve ilk günkü çıtırlığını 6-8 ay boyunca korumasını sağlar.
Doğal ve Katkısız: Ekolojik yöntemlerle yetiştirilen nohutlardan üretilir. İçerisinde hiçbir kimyasal ilaçlama, gübre, katkı maddesi veya fazladan kavurma işlemi bulunmaz.
Sağlık ve Lezzet Avantajları:
Yüksek Besin Değeri: Protein, lif, demir, kalsiyum ve B6, C gibi vitaminler açısından zengin bir atıştırmalıktır.
Tokluk Hissi: Yüksek protein ve lif içeriği sayesinde uzun süre tokluk hissi sağlar ve diyetlerde ara öğün olarak tercih edilir.
Sindirim Dostu: Geleneksel olarak hazımsızlığı gidermeye ve sindirim sistemini düzenlemeye yardımcı olduğu bilinir.